Sömürgecilik ve maduniyet

Tarihin Hıristiyanca okuması insanın varoluşsal açıdan günahkârlığına, Müslümanca okuması ise hata yapabilirliğine işaret eder. Antropolojik okuma ise Hegel'in köle-efendi diyalektiğiyle başlar.
Sömürgecilik ve maduniyet
Ümit AKTAS
Ümit AKTAS
Eklenme Tarihi : 8.12.2023
Okunma Sayısı : 283

Sömürgecilik ve maduniyet

Tarihin Hıristiyanca okuması insanın varoluşsal açıdan günahkârlığına, Müslümanca okuması ise hata yapabilirliğine işaret eder. Antropolojik okuma ise Hegel'in köle-efendi diyalektiğiyle başlar.

İnsanlar arası ilişkiyi tanınma ilişkisi olarak gören bu yaklaşıma karşı İslam bunu bir tanışma ilişkisi olarak vaz eder. (Beri gel tanışalım, yâd isen bilişelim.)

Marx ise Hegel'in antropolojik denklemini kapitalist egemenlerle proletarya arasındaki ilişkiye yorarken, Arnold Toynbee bunu genel anlamda bir meydan okuma ve tepki olarak yorumlar.

Bu denklemin ezilen ya da sömürülen tarafını savunmayı, dahası maruz kalınan yoksunluktan kurtuluşu esas alan insan hakları kavramı her ne kadar Fransız Devrimiyle insanlığın gündemine girdiyse de yeterince anlaşılabilmiş ve etkinleşebilmiş değildi.

Kavramın cari anlamı daha çok beyaz ve egemen erkeklerin haklarıydı. Kavramın evrenselliği ancak Dünya Savaşları trajedisi akabinde yeterince bir anlam kazanabilecekti.

Kavram, dinî köklerinin ötesinde, genel olarak Fransız Devriminin cumhuriyetçiliğinin, Sovyet Devriminin toplumculuğunun ve ABD'nin demokratikliğinin izlerini taşır.

Samuel Moyn'a göre "insan hakları ifadesi 1940'larda İngilizceye girdiğinde teklifsizce, hatta kazara girdi… İnsan haklarının ana destekçileri ise Avrupa kıtasındaki muhafazakârlar oldu." 

Quakerlar, Anabaptistler, Cizvitler gibi bazı dinî cemaatler.

İnsan hakları kavramının akrabası olan bir başka kavram ise maduniyet.

Ancak o, egemen Batı edebiyatının değil de, Batının kolonyalist süreçte sömürgelerde bıraktığı yaraları dillendiren, bunları çözümleme ve sağaltma çabası içerisine giren doğrudan madunların, sömürge halkların ürettiği bir kavram.

Post-kolonyal edebiyatın bu kavramı, insan haklarına Batı dışı dünyadan, sömürge halkların, ezilenlerin, mustazafların açısından bakar. 

Maduniyet meselesine, her ne kadar insan haklarıyla ilgili olsa da daha çok sömürge sonrası bir dünyanın ilgi alanı içerisinde yer aldığından, kendisini bu bağlam içerisinde telakki etmeyen ülkemiz aydınlarınca pek dikkate alınmış değil.

Oysaki Batı hegemonyasının ve sömürgeciliğin doğrudan etkisi altına giren Osmanlıların son döneminde, maduniyetin etkisi ülkemizde de hissedilmiş, ancak Batıcı kampa dahil olarak Batı ile özdeşim kurulma yoluyla bu hissiyattan/durumdan kurtulma yanılsamasının içerisine düşüldüğünden, bu kavramdan da uzak durulmuştur.

Oysa dolaylı bir biçimde de olsa Türkiye, iki yüz yıldır sömürgeciliğin etkisi altında bulunduğu gibi, bir bölümünü Türkiye'nin de kapsadığı Kürdistan ise bölgesel ülkelerin de baskısıyla buna iki kat maruz kalmıştır.

Salt iktisadi ve siyasi alanla sınırlı kal(a)mayan bu etkilenme, bilim, düşünce, kültür ve hatta dil alanlarında da etkisini gösteren bir süreç içerisinde Batı'ya tâbileşilmesi ve bu kavramsal çerçeve içerisindeki bir özdeşim (egemene özdeşim), kendisini de Batılı egemenler bağlamında değerlendirme yanılsamasına yol açmıştır.

Her ne kadar yaşanılan işgal süreci kısıtlı olsa da sonuçta bir bağımsızlık savaşı verilmiş ve buradan siyasal bir bağımsızlıkla çıkılmış, ancak uğranılan kültürel ve bilimsel bağımlılık, zihinsel bir maduniyete yol açmıştır.

Öyle ki hâkim bilim, düşünce ve kültür açısından Batıya tâbileşilen bu süreç, daha geniş bir çerçevede Ortadoğu madunluğu olarak da tanımlanmaktadır.

Arapça madun (alt, aşağı) aşağıda olan, ast, mustazaf gibi anlamlara gelir. Madunluk bir toplumun uzun zaman zulüm veya baskı altında kalması ve bu durumu içselleştirmesidir.

Bu kavramı ilk kez kullanan İtalyan düşünür Antonio Gramsci (öl. 1937), kavramı (subaltern) kapitalizmin toplumu hegemonyal baskılaması anlamında kullanmıştır.

Oysa kavramı 1980'lerde tedavüle sokan Hintli düşünürler kavramı daha geniş bir anlamda kullanmışlardır.

Madun, toplumsal etkinlik yapılarına erişimi engellenmiş kişidir ki bu, çoğu kez içselleştirilmiş bir engeldir.

Öyle ki salt sınıfsal durum ve zafiyet maduniyeti tek başına açıklayamaz.

Zira maduniyette salt siyasi ve iktisadi bir sömürü, tâbilik ve boyun eğmişlikten öte, kişiyi insanlığından da eden bir insan-altılığa, beşer (insansı)'liğe doğru bir aşağıla(ştır)ma, baskılama, altlaştırma söz konusudur.

Bu, Kuran'ın deyimiyle insanın "aşağıların aşağısı"na düşmesi (mustazaflık), egemen tarafından aşağılanması, ahmaklaştırılması ve hiçe sayılması anlamına gelmektedir.

Bu ise lümpenlik, sınıf-altı'lık, paryalık, üretici, yaratıcı olmama, insanlıktan yoksunlaşma halleridir. Ki bunun en büyük belirtisi dilin ve düşüncenin kaybı (ketlenmesi), bilginin/aklın maduniyetidir.

Oldukça ironiktir ki Fransız Devriminin ilkelerine dayanılarak girişilen ilk siyasal mücadele, Fransız sömürgesi olan Haiti'de Fransa'ya karşı verilen bağımsızlık mücadelesidir.

Sömürgeciliğe karşıtlık mücadelesinin önemli düşünürleri de bu izlekte ortaya çıkar: Aime Cesair (öl. 2008) ve öğrencisi Frantz Fanon (öl. 1961) gibi.  

Fanon Cezayir'de doktorluk yaparken direniş cephesine katılarak Cezayir'in bağımsızlık mücadelesinde yer alır.

Ancak o, şiddeti bağımsızlık mücadelesinin bir sağaltım yolu olarak görerek, Gandici bir şiddet dışılık perspektifinden uzaklaşır.

Hindistan'da ise bağımsızlık sonrası süreçte ortaya çıkan çeşitli bağımlılık sorunlarını çözümlemek, sağaltmak ve özgürleştirici okumalara yöneliş için oluşturulan Maduniyet Çalışmaları Grubu, 1980'lerin başında, Ranajit Guha, Gayatri Spivak, Dipesh Chakrabarty… gibi düşünürler ve tarihciler öncülüğünde kurulmuştur.

Bu çalışmalar, madunluğu, sömürgeci sürecin madunlaştırdığı Hint toplumunun ve güney Asya'nın yerel pratiklerinden yola çıkılarak, Batılı paradigmaların dışındaki bir bakışla çözümlemektedir ki bizzat bu bakış, madunluğu aşmaya çalışan bir çabanın ürünüdür.

Dolayısıyla da maduniyetten çıkış için sadece sömürgeciliği dikkate almak yetmemekte, belki de asıl çalışma doğrudan Hint (sömürge) toplumu üzerinde yapılmalıdır.

Guha'ya göre İngiliz egemenliği bir hegemonyasız tahakkümdür. Yani aracı kurumlar ve toplumsal tabakalarla işbirliğine ihtiyaç hissetmeyen, feodaliteyi ortadan kaldırmayan, hatta onlarla işbirliği yapan doğrudan bir tahakküm.

Bu tip bir tahakkümün kolaylığı ise kuşkusuz ki toplumsal direncin zafiyetinden kaynaklanmaktadır. 

Chakrabarty ise Hindistan politik modernleşmesinin, eldeki Avrupa Marxizm'inin uyarlanması ile, yani salt sermaye ve sömürülen sınıflar çerçevesinde ve hatta salt sömürgecilik ilişkileri çerçevesinde, basit bir şekilde açıklanamayacağını belirtir.

Bu tip bir basitleştirme modernleşme kadar madunlaşma meselesini de açıklayabilmekten oldukça uzaktır.

Çünkü maduniyeti derinleştiren Hindistan'ın kast sisteminin, sömürge ve kast yapısını daha da katmanlaştıran ve içinden çıkılamazlaştıran karmaşasını anlamaya çalışmaz; meseleyi salt biçimsel, sınıfsal ya da ulusal bir sınırlılık ve sömürü parametreleri içerisinde anlar ve açıklar.

Spivak ise düşüncesini oldukça can yakıcı bir soru ile dile getirir:

Emperyalist bir hukukun ve eğitimin epistemik şiddet döngüsü içinde madun konuşabilir mi?

Öyle ki bu şartlar içerisindeki madun konuşma, dolayısıyla da düşünme ve düşündüğünü ifade etme yetisini, cesaretini ve inisiyatifini büsbütün yitirmiştir.

Yazının orijinali için bakınız:https://www.indyturk.com/node/680071/t%C3%BCrki%CC%87yeden-sesler/s%C3%B6m%C3%BCrgecilik-ve-maduniyet

*Bu makalede yer alan fikirler yazara aittir ve Hikmet Akademisi'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.

YAZARA AİT BÜTÜN YAZILAR
1 Siyasal ahlak2 Fırtına öncesi sessizlik3 Her Dem Yeni Doğarız4 Nükleer silahlanma ve güç zehirlenmesi5 Adalet ve Hakkaniyete Dair6 Yollar ve tarihsicilik7 İhtişam ve sefalet8 İbrahim ve Odysseus9 Yoksullaşma tepkisi, Gazze öfkesi10 VİCDAN MAHKEMESİ11 Yaşama Sevinci12 Heterotopik bir mücadele alanı olarak başörtüsü13 Adaletin dağıtımı, dağıtımın adaleti14 Humeyni, devrim ve velayet-i fakihlik meselesi (2)15 Humeyni, devrim ve velayet-i fakihlik meselesi (1)16 Dilde yurtlanmak (1)17 Fair Play18 Neden19 Siyasal ihtiras20 FİLİSTİN VE HAC21 Sömürgecilik ve maduniyet22 Osmanlı ve cumhuriyet23 KURU OTLAR VE TAŞRA24 Sınırlarda dolaşmak25 İSRAİL26 Gazze'de dile gelen27 Filistin direnişi ve Hamas28 Yeni sömürgecilik29 Savaş ve barış30 Aykırı bir muhafazakâr: Heidegger31 Gandi ve şiddet dışı direniş32 Politikacı, göçmen ve şair33 Nietzsche, Tolstoy ve iyilik34 Trajedinin felsefesi: Dostoyevski ve Nietzsche35 Dini Anarşizim36 Jean Paul Sartre ve özgürlük37 Madunun dili, öfkesidir38 Göçebe tutum39 İttihatçılık ve demokrasi40 Boyun eğmeyen hayalperest: Franz Kafka41 Yollara çıkma vakti42 Müslümanlar, ahlak ve Avrupa43 Islam ve çagdaslik gerilimi44 Islamciligin sagcilasmasi ve ayrilan yollar45 ORUÇLA GELEN46 Pastorallik Fikri ve Raiyetten Insaniyete Dogru Siyaset47 Sessizlik ve Bagis48 Muvahhidden evrensele: Atasoy Müftüoglu (1)49 Paylasma ve Körlük50 Sedat Yenigün Üzerine51 Bayram52 Sorunsallikta Yasamak53 Cahillik54 Bulgur ve Adalet55 Din, Politika ve Felsefe56 20. Yüzyilin Paradigmasi ve Aliya57 Kamusallasma Sikintisi
YORUMLAR
YENİ YORUM YAP
güvenlik Kodu
EDİTÖRDEN
Bizimle sosyal ağlarda bağlantı kurun!